Người Dao đỏ Sapa là cộng đồng bạn gặp nhiều nhất nếu đi về hướng Tả Phìn, và cũng là cộng đồng bị gọi sai tên nhiều nhất. Nhiều người về vẫn chỉ nhớ “mấy chị bán vải đội khăn đỏ”, không biết họ là ai và khác gì với người Mông ở Cát Cát. Bài này nói về cái tên, vùng sống, nghề thêu và tri thức cây thuốc của họ, cùng chuyện nên cư xử thế nào khi đến bản.
Người Dao đỏ Sapa và nguồn gốc của cái tên
Màu đỏ trên khăn làm nên tên gọi
Tên “Dao đỏ” không phải do khách du lịch đặt cho vui. Nó xuất phát từ chính bộ trang phục truyền thống: chiếc khăn đội đầu màu đỏ, cùng những mảng đỏ trên yếm, cạp áo, dây lưng và các chi tiết tua rua.
Người Dao ở Việt Nam gồm nhiều ngành khác nhau, và cách phân biệt quen thuộc nhất giữa các ngành chính là màu sắc cùng kiểu khăn đội đầu. Ngành Dao đỏ là ngành đông nhất ở khu vực Sapa. Bởi vậy khi người ta nói “người Dao” ở đây, phần lớn là đang nói tới Dao đỏ.
Cạo tóc, cạo lông mày và chiếc khăn của phụ nữ
Đây là chi tiết khách hay nhìn thấy nhưng ít khi hiểu. Phụ nữ Dao đỏ theo lối cũ cạo phần tóc phía trước, có nơi cạo cả lông mày, rồi vấn tóc còn lại và trùm khăn đỏ lên thành một khối cao.
Cách giải thích thường được nghe là để chiếc khăn đội gọn, giữ nếp và không bị tóc xổ ra khi làm việc. Ở nhiều nơi, việc này còn gắn với dấu mốc người phụ nữ đã lập gia đình. Đừng coi đó là chuyện kỳ dị: nó là một quy ước về vẻ đẹp, giống như bất cứ quy ước nào khác. Ngày nay nhiều phụ nữ trẻ chỉ đội khăn vào dịp lễ, cưới hỏi hoặc khi ra chợ.
Không phải bản nào ở Sapa cũng là bản Dao đỏ
Nhầm lẫn phổ biến nhất là gộp tất cả thành “người dân tộc”. Hai cộng đồng đông nhất ở đây là người Mông và người Dao đỏ, sống ở những cụm bản khác nhau, làm nghề khác nhau, tiếng nói cũng khác nhau hoàn toàn.
| Dấu hiệu | Người Dao đỏ | Người Mông ở Sapa |
|---|---|---|
| Đội đầu | Khăn đỏ quấn cao, có tua và hoa văn | Khăn hoặc mũ tối màu, quấn gọn sát đầu |
| Màu chủ đạo | Đỏ nổi trên nền chàm đen | Chàm đen, điểm chỉ màu, ống chân bó |
| Kỹ thuật làm vải | Thêu tay đếm sợi, thêu từ mặt sau | Nhuộm chàm, ghép vải, một số nhóm vẽ sáp ong |
| Bản thường gặp | Tả Phìn và các sườn núi quanh đó | Cát Cát, Lao Chải, Sín Chải |
| Việc gắn với du lịch | Lá tắm, hàng thêu, dẫn đường | Dẫn khách đi bộ đường dài, hàng dệt nhuộm |
Bảng trên chỉ là dấu hiệu nhận biết nhanh, không phải khuôn cứng. Trang phục thay đổi theo lứa tuổi, theo dịp và theo từng bản. Nhưng nếu bạn thấy khăn đỏ quấn cao trên nền vải chàm phủ kín chỉ thêu đỏ, khả năng lớn là bạn đang gặp người Dao đỏ.
Vùng sống của người Dao đỏ Sapa quanh Tả Phìn
Đường vào Tả Phìn và cái nhìn thực tế
Tả Phìn cách trung tâm Sapa một quãng ngắn, đi xe máy hoặc ô tô đều được, mất khoảng ba mươi đến bốn mươi phút tùy đường và tùy sương. Đây là cụm bản gắn chặt nhất với người Dao đỏ Sapa, và cũng là nơi có hang động, vườn đá cùng các xưởng thêu nhỏ.
Nói thẳng: Tả Phìn không hùng vĩ bằng thung lũng Mường Hoa và ít điểm chụp ảnh dựng sẵn hơn một số bản khác. Cái đáng đi ở đây là nhịp sống và nghề thủ công. Nếu bạn chỉ có một buổi và muốn ruộng bậc thang trải dài, hướng Tả Van hợp hơn.
Ngoài Tả Phìn thì còn ở đâu
Người Dao đỏ sống rải trên các sườn núi quanh vùng, xen kẽ với bản của cộng đồng khác, và xuống trung tâm hoặc các chợ phiên để bán hàng. Vì vậy gặp một người Dao đỏ ở khu nhà thờ đá không có nghĩa bạn đã hiểu bản của họ trông ra sao.
Tri thức cây thuốc và nồi lá tắm
Lá thuốc lấy từ rừng, không có một công thức duy nhất
Tri thức về cây thuốc là phần vốn văn hóa đáng kể của người Dao đỏ Sapa. Bài lá thường gồm nhiều loại cây, vỏ, rễ hái theo mùa trên rừng, đun trong nồi lớn rồi pha vào thùng gỗ để ngâm.
Không có một “bài thuốc chuẩn” chung. Mỗi gia đình có tổ hợp riêng, truyền lại trong nhà và thường không kể hết cho người ngoài. Đó là lý do bạn nghe mỗi nơi nói một kiểu, và cũng là lý do nên tôn trọng việc người ta không giải thích cặn kẽ.
Trải nghiệm tắm lá và điều cần nói thẳng
Nếu muốn thử tắm lá thuốc, hãy hình dung đúng: một thùng gỗ nước nóng màu nâu sẫm, mùi lá hăng và ấm, ngâm chừng mười lăm đến hai mươi phút là đủ. Nhiều người thấy dễ ngủ và đỡ mỏi chân sau một ngày đi bộ. Đó là cảm nhận cá nhân, không phải kết luận y tế.
Bài lá của người Dao đỏ là di sản văn hóa, không phải phương pháp điều trị. Người có bệnh nền, bệnh tim mạch, huyết áp và phụ nữ mang thai nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi ngâm nước nóng. Ra khỏi thùng thấy choáng thì ngồi nghỉ ngay.
Về giá, các cơ sở làm dịch vụ ở Tả Phìn và trong trung tâm thu theo lượt, mức phổ biến rơi vào khoảng vài trăm nghìn đồng một người, chênh nhau khá nhiều tùy chỗ và tùy mùa. Nên hỏi giá trước khi vào, vì con số thay đổi theo từng năm.
Nghề thổ cẩm và thêu tay của người Dao đỏ Sapa
Thêu từ mặt sau, không cần bản vẽ
Điểm khiến hàng thêu của người Dao đỏ Sapa khác biệt là kỹ thuật: nhiều mẫu được thêu từ mặt sau tấm vải, đếm sợi để định vị mũi kim, hoa văn hiện ra ở mặt trước mà không cần vẽ trước. Người thêu giỏi giữ toàn bộ bố cục trong đầu.
Hoa văn thường là các mô típ hình học lặp lại, cây cỏ, hình người cách điệu. Một mảng cạp áo dày mũi thêu có thể tốn nhiều ngày, làm rải rác giữa các buổi lên rừng và ra ruộng.
Nhận biết thổ cẩm thêu tay và trả giá có chừng mực
Hàng bán cho khách hiện có cả ba loại: thêu tay hoàn toàn, thêu máy, và vải in sẵn hoa văn. Cách nhìn nhanh là lật mặt sau. Hàng thêu tay có mặt sau không hoàn hảo, mũi chỉ hơi lệch, đường nối thấy được. Hàng thêu máy đều tăm tắp cả hai mặt, còn vải in thì hoa văn nằm trên bề mặt, không có độ nổi của chỉ.
Giá chênh nhau rất xa giữa ba loại, nên hỏi rõ trước khi mua chứ đừng mặc cả theo cảm tính. Với một tấm thêu tay thật, trả giá xuống một phần ba là xúc phạm công sức người làm.
Đến bản của người Dao đỏ Sapa nên cư xử thế nào
Xin phép trước, chỉ một câu là đủ
Người trong bản đang sống, đang làm việc, không phải diễn cho khách xem. Trước khi chụp chân dung hay chụp trong sân nhà, hỏi một câu và chờ cái gật đầu. Bị từ chối thì cất máy, chuyện đó bình thường.
Không cho tiền hay bánh kẹo cho trẻ nhỏ để đổi lấy ảnh. Việc này tạo thói quen theo khách xin tiền và khiến trẻ bỏ buổi học. Muốn góp gì thì mua đúng món hàng của người bán.
Cái đang mai một và cái đang bị làm méo
Phần mai một là nghề thêu. Một bộ y phục đầy đủ tốn quá nhiều thời gian so với thu nhập, nên lớp trẻ học thêu ít hơn trước, và hàng thêu máy chiếm dần chỗ trên sạp.
Phần bị làm méo là kiểu trình diễn cắt gọn cho vừa một buổi tham quan. Nghi lễ bị rút thành tiết mục, bài lá thành sản phẩm đóng gói kèm những lời quảng cáo về công dụng mà chính người biết thuốc không nói. Chọn nơi làm nghề thật và trả tiền đúng cho nó là cách khách du lịch ảnh hưởng được tới chuyện này tại Amazing Hotel.
Kết luận
Hiểu người Dao đỏ Sapa không cần nhiều thời gian, chỉ cần đổi cách nhìn: gọi đúng tên cộng đồng, biết cái khăn đỏ từ đâu ra, phân biệt được họ với người Mông, và nhớ rằng mình đang đi vào nơi người khác sinh sống. Một buổi ở Tả Phìn với vài câu hỏi tử tế đáng giá hơn nhiều tấm ảnh chụp vội. Giá dịch vụ và cách tổ chức tham quan ở đây thay đổi theo mùa và theo năm, nên hỏi lại thông tin mới nhất trước khi lên đường.
