Lễ hội Gầu Tào là thứ khiến nhiều người lên Sapa dịp đầu năm mà không hiểu mình đang xem cái gì. Người ta thấy một cây tre cao dựng giữa bãi đất, tiếng khèn, vòng người đứng quanh, rồi chụp vài tấm ảnh và đi. Bài này nói rõ nghi lễ đó là của ai, cầu điều gì, diễn ra vào khoảng nào trong năm, và khách nên đứng ở đâu trong không gian ấy.
Lễ hội Gầu Tào là gì và của cộng đồng nào
Đây là nghi lễ của người Mông, không phải một chương trình văn nghệ do ngành du lịch dựng lên. Gốc của nó là lời khấn của một gia đình: khi trong nhà có chuyện chưa lành, chủ nhà cầu xin và hứa sẽ mở hội tạ ơn nếu điều mình cầu thành. Hội mở ra chính là để trả lời hứa đó, nên phần lễ luôn nặng hơn phần vui.
Ba điều được cầu: phúc, con, mùa
Tên gọi thường được diễn giải quanh ba ý cầu phúc, cầu con và cầu mùa. Ba điều đó không tách rời nhau trong cách nghĩ của cộng đồng: người khỏe, nhà đông con cháu, nương ruộng được mùa là một chuỗi liền. Vì vậy lễ hội Gầu Tào vừa là việc của một nhà, vừa là việc của cả bản.
Hội của một nhà hay của cả bản
Theo lối cũ, hội do một gia đình chủ trì và mời cả bản tới dự. Nhiều nơi hiện nay làm ở quy mô rộng hơn, do nhiều nhà cùng đứng ra, đôi khi có sự điều phối của địa phương. Cả hai cách đều đang tồn tại, nên đừng ngạc nhiên nếu hội bạn gặp khác với những gì đã đọc trước đó.
Lễ hội Gầu Tào tổ chức vào dịp nào
Lễ hội Gầu Tào rơi vào khoảng đầu năm, quanh dịp Tết và những tuần sau đó, khi nương đã nghỉ và người trong bản có thời gian. Đây là nhịp Tết của người vùng cao, không khớp cứng với lịch nghỉ của khách miền xuôi. Địa điểm là một bãi đất rộng gần bản, chứ không phải khu trung tâm Sapa.
Không có ngày cố định để chốt lịch
Ngày mở hội do gia đình chủ lễ và người có uy tín trong bản định, tùy năm và tùy điều kiện. Không nên tin một mốc ngày tháng cụ thể tìm thấy trên mạng rồi đặt xe đặt phòng theo đó. Cách chắc chắn hơn là hỏi ngay tại chỗ, khi bạn đã có mặt ở Lào Cai.
Hỏi ở đâu để biết
- Hỏi chủ chỗ ở của bạn ngay khi vừa tới, họ thường biết bản nào sắp có việc
- Hỏi ở điểm thông tin du lịch hoặc bộ phận văn hóa của địa phương
- Hỏi người bán hàng ở chợ phiên, tin trong bản đi qua chợ nhanh hơn qua internet
- Nếu đi cùng người dẫn đường bản địa, đây là câu nên hỏi từ trước chuyến đi
| Thành phần | Diễn ra thế nào | Khách nên làm gì |
|---|---|---|
| Chọn đất, dựng cây nêu | Do chủ lễ và người trong bản làm, có bài khấn kèm theo | Quan sát từ ngoài, không chạm vào cây nêu |
| Lễ khấn dưới cây nêu | Phần trang trọng nhất, thường diễn ra khá nhanh | Giữ im lặng, không đi ngang trước người đang khấn |
| Hát, thổi khèn, múa | Quanh bãi hội, kéo dài và không theo giờ định trước | Xem ở khoảng cách vừa phải, tham gia khi được mời |
| Trò chơi, thi đấu | Ném pao, đẩy gậy, kéo dây, tùy nơi có thêm bắn nỏ | Cổ vũ thoải mái, chỉ vào chơi nếu có người gọi |
| Hạ cây nêu, kết thúc | Có nghi thức riêng, không phải chuyện dọn dẹp | Không lấy vật treo trên nêu về làm kỷ niệm |
Bảng trên là khung chung, không phải kịch bản chuẩn. Trật tự và tên gọi từng phần khác nhau giữa các bản, có nơi rút gọn trong một buổi, có nơi làm dài hơn một ngày. Thứ ổn định nhất là cây nêu: nó có mặt ở đầu và ở cuối.
Nghi thức dựng cây nêu
Cây nêu được dựng thế nào
Trong lễ hội Gầu Tào, cây nêu là trục của cả cuộc hội. Người ta chọn một cây tre hoặc thân cây thẳng, chọn chỗ đất và hướng dựng theo ý của chủ lễ, rồi trồng lên giữa khoảng trống. Trên ngọn thường treo dải vải và đồ lễ mang ý nghĩa cầu mong, chi tiết khác nhau theo vùng và theo dòng họ.
Vì sao đó không phải phông chụp ảnh
Cây nêu không đóng vai trang trí. Nó là chỗ lời khấn được gửi lên, nên leo lên, tựa vào, hay dựng chân máy sát gốc nêu là chuyện gây khó xử cho chủ nhà. Lùi ra vài mét thì ảnh vẫn đủ, mà không ai phải nhắc bạn.
Nếu chỉ nhớ một điều: cây nêu thuộc phần lễ, không thuộc phần cảnh. Mọi ứng xử quanh nó nên cẩn thận hơn bình thường.
Phần hội và những gì thật sự diễn ra ở đó
Tiếng khèn, lời hát và chỗ để gặp nhau
Sau phần lễ, không gian mở ra. Phần hội của lễ hội Gầu Tào không có giờ mở màn và không có hàng ghế khán giả, người ta tụ theo nhóm quanh bãi đất. Khèn Mông và hát đối là hai thứ dễ nhận ra nhất, và với người trẻ trong bản, đây từng là dịp gặp gỡ đáng kể nhất trong năm.
Trang phục ngày hội cũng khác ngày thường. Nhiều lớp thổ cẩm mới, đồ bạc, khăn đội đầu được chuẩn bị từ trước, và đó là niềm tự trọng của người mặc chứ không phải phục trang biểu diễn.
Trò chơi và sức bền của người xem
Ném pao, đẩy gậy, kéo dây, đôi nơi có bắn nỏ hoặc thi hát. Nhịp hội chậm, có những quãng chờ dài, và trời đầu xuân ở đây thì lạnh kèm ẩm. Sương mù có thể phủ kín bãi hội trong mười lăm phút rồi tan cũng nhanh như thế.
Mặc ấm nhiều lớp, mang theo áo mưa mỏng và đôi giày không sợ bùn. Đừng tính giờ như đi xem một suất diễn: nếu chỉ ở lại hai mươi phút, gần như chắc chắn bạn sẽ ra về đúng lúc phần hay chưa bắt đầu.
Ứng xử khi tham dự lễ hội Gầu Tào
Khách là người quan sát
Bạn được đến, nhưng bạn không phải khách mời trung tâm. Vị trí đúng của khách là vòng ngoài: đứng lùi, nhường chỗ cho người trong bản, không cắt ngang khu làm lễ để tìm góc đẹp. Đến sớm rồi chọn một chỗ đứng yên thường tốt hơn là di chuyển liên tục.
Chụp ảnh và mua bán
Xin phép trước khi chụp cận mặt người khác, kể cả khi họ đang mặc bộ đẹp nhất trong năm. Một câu hỏi và một cái gật đầu là đủ; bị từ chối thì thôi, đừng chụp vụng từ xa. Không cho tiền hay bánh cho trẻ con để đổi lấy ảnh, vì việc này khiến trẻ bỏ học đi theo khách và nó lan nhanh hơn bạn nghĩ.
Nếu bên bãi hội có người bán đồ thủ công, trả giá ở mức vừa phải. Mặc cả xuống mức vô lý trong một ngày hội là điều khó coi, dù ở chợ bạn có quen làm vậy.
Hiểu nhầm thường gặp và cái đang mai một
Hai hiểu nhầm hay gặp nhất là coi đây như một festival mùa xuân dựng cho khách, và gộp nó với những phong tục khác của người Mông mà báo chí đôi khi kể theo lối giật gân. Lễ hội Gầu Tào là nghi lễ tín ngưỡng của một cộng đồng, có chủ lễ và có bài khấn, không phải sự kiện quảng bá du lịch.
Cái đang mất dần là những bài hát dài và lớp người biết khấn đủ. Cái đang bị làm méo là phần trình diễn: khi hội bị thu gọn cho vừa một lịch tham quan, phần lễ thường bị cắt trước. Bạn không sửa được điều đó, nhưng chọn đi vào hội thật thay vì bản dựng lại vẫn là một lựa chọn có ý nghĩa xem thêm tại Amazing Hotel Sapa.
Kết luận
Lễ hội Gầu Tào đáng dự nếu bạn đi với tâm thế của người bước vào sân nhà người khác. Đừng dựng cả chuyến Sapa quanh nó, vì ngày hội không cố định và khả năng lỡ là có thật; hãy coi đó là phần thưởng nếu lịch đầu xuân của bạn vừa khớp. Giá phòng, giá xe và dịch vụ ở Sapa dịp đầu năm biến động theo mùa, nên kiểm tra lại thông tin mới nhất trước khi lên đường. Còn nếu gặp được hội, phần việc của bạn khá đơn giản: đứng đúng chỗ, hỏi trước khi chụp, và về kể lại cho đúng.
