Kiến trúc nhà trình tường là thứ khiến nhiều người đi vùng cao phía Bắc dừng xe lại xem, rồi không biết chính xác mình đang xem cái gì. Đó không phải nhà đất trát vách, cũng không phải nhà gạch tô xi măng rồi sơn màu đất. Tường của nó được đắp bằng chính đất lấy quanh nhà, nén chặt từng lớp, dày tới mức giữa trưa hè bước vào vẫn mát. Bài này nói về cách nó được làm, vì sao nó tồn tại ở nơi lạnh, và vì sao số nhà như vậy đang ít đi.
Kiến trúc nhà trình tường là gì
Tường đất nén, không phải đất trát
“Trình tường” chỉ đúng cái việc dựng nên bức tường: đổ đất vào khuôn rồi nén cho chặt lại thành khối. Không có gạch, không có cốt tre, không có xi măng ở phần tường chịu lực. Bức tường thành hình dày thường vài chục xăng-ti-mét, có nhà gần nửa mét, và chính nó đỡ mái chứ không cần cột bao quanh.
Điểm này phân biệt nhà trình tường với nhà vách đất mà nhiều người hay nhầm. Nhà vách đất có khung tre gỗ rồi trát đất mỏng lên hai mặt. Còn ở đây, đất là kết cấu, không phải lớp áo. Nhìn vào ô cửa sổ sẽ thấy rõ độ dày của tường, giống một ô cửa khoét vào vách núi.
Không của riêng một cộng đồng nào
Nhiều người mặc định đây là Kiến trúc nhà trình tường của một dân tộc duy nhất. Thực tế kỹ thuật đắp tường đất xuất hiện ở nhiều cộng đồng vùng cao phía Bắc, mỗi nơi một biến thể. Người Hà Nhì ở Y Tý thuộc Lào Cai là nhóm được biết nhiều nhất, với những khối nhà gần như vuông vức, mái thấp, tường liền mạch.
Ngoài ra còn gặp nhà đất nén ở các bản người Mông, người Nùng, người Dao tại khu vực Bắc Hà, Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn. Hình dáng, cách chia gian và kiểu mái khác nhau khá nhiều. Gọi chung tất cả là một kiểu nhà thì tiện, nhưng gọi đúng tên cộng đồng ở từng vùng mới là cách nói tôn trọng chủ nhà.
Kỹ thuật làm một bức tường bằng đất
Chọn đất và đóng khuôn
Không phải đất nào cũng dùng được. Đất phải có độ dính vừa phải, thường là đất sét pha sỏi nhỏ lấy ngay trong khu đất dựng nhà hoặc quả đồi cạnh đó. Đất quá cát thì rời ra, quá sét thì nứt khi khô. Người có kinh nghiệm thử bằng cách nắm và bóp trong tay, không cần thiết bị gì.
Phần quyết định là bộ khuôn gỗ: hai tấm ván dày kẹp song song, chốt lại bằng thanh ngang, tạo thành cái hộp dài không đáy đặt lên trên móng đá. Đất đổ vào trong khuôn, nén xuống bằng chày gỗ hoặc vồ, đến khi tiếng nện đổi sang chắc và đặc thì dừng.
Nén từng lớp rồi dịch khuôn lên
Tường lên theo lớp, mỗi lớp cao bằng chiều cao khuôn. Nén xong một đoạn thì tháo chốt, dịch khuôn sang ngang, làm tiếp hết vòng nhà. Xong vòng dưới mới chồng khuôn lên làm vòng trên, kiểu như xếp gạch nhưng mỗi “viên gạch” dài vài mét và được tạo ra tại chỗ.
Cách làm này ăn công người khủng khiếp. Một nhà thường cần cả họ và cả bản đến giúp, đổi công cho nhau theo lượt, và phải tránh mùa mưa vì tường chưa khô sẽ hỏng. Đó là lý do dựng một căn theo kiến trúc nhà trình tường không tính bằng tuần.
Mái, cửa và phần gỗ
Khi tường đủ cao, người ta gác dầm gỗ lên đỉnh tường rồi làm mái dốc, lợp ngói âm dương, cỏ tranh hoặc gỗ tùy vùng và tùy thời. Cửa mở ít và mở nhỏ, vì mỗi ô cửa là một lỗ hổng cho gió lạnh và cho việc mất nhiệt. Nhà thường không có cửa sổ lớn, và đó là chủ ý chứ không phải thiếu điều kiện.
Vì sao kiến trúc nhà trình tường phù hợp khí hậu vùng cao
Mát hè, ấm đông nhờ khối đất dày
Khối đất dày dẫn nhiệt chậm. Ban ngày nắng gắt, mặt ngoài tường nóng lên nhưng nhiệt phải rất lâu mới đi hết chiều dày để vào trong, nên buổi trưa trong nhà mát hơn ngoài trời rõ rệt. Đến đêm, tường nhả ngược phần nhiệt đã tích, nên nhà nguội chậm.
Mùa đông thì đổi vai. Bếp lửa đốt trong nhà cùng khối tường kín gió giữ được hơi ấm lâu, trong khi ngoài kia sương mù và gió luồn qua khe núi cả ngày. Kết hợp với ít cửa và mái thấp, căn nhà hoạt động gần như một cái kho nhiệt.
| Đặc điểm | Có lợi gì | Người ở phải đánh đổi gì |
|---|---|---|
| Tường đất nén dày | Cách nhiệt tốt, chắn gió, mát hè ấm đông | Nặng, khó mở cửa lớn nên trong nhà tối |
| Cửa ít và nhỏ | Giảm mất nhiệt mùa đông, kín gió | Thiếu sáng, dễ bí nếu không thông khí |
| Mái dốc lợp ngói hoặc cỏ | Thoát nước mưa nhanh, chịu ẩm liên tục | Phải kiểm tra và thay định kỳ |
| Bếp lửa đặt trong nhà | Sưởi, hong khô đồ, nấu ăn | Khói bám tường, cần lưu ý an toàn cháy |
| Vật liệu lấy tại chỗ | Gần như không tốn tiền mua vật liệu | Tốn rất nhiều công người, phụ thuộc thời tiết |
Bảng trên cho thấy đây không phải kiến trúc hoàn hảo mà là một bộ đánh đổi hợp lý với hoàn cảnh: sẵn đất, sẵn công đổi lẫn nhau, thiếu tiền mặt và thiếu đường vận chuyển. Hiểu vậy sẽ tránh được kiểu tán tụng rỗng khi nhìn một căn nhà đất.
Bên trong nhà trông thế nào
Trong nhà thường là một không gian chia gian bằng vách gỗ hoặc vách đất mỏng, không phải nhiều phòng riêng biệt như nhà phố. Gian có bếp lửa là trung tâm sinh hoạt, quanh đó là chỗ ngồi, chỗ ngủ, chỗ để nông cụ và lương thực. Ánh sáng vào qua cửa và vài lỗ nhỏ, nên mắt cần một lúc để quen.
Nơi còn thấy nhiều kiến trúc nhà trình tường
Vùng Y Tý và các bản lân cận là nơi tập trung nhiều nhà còn nguyên dạng nhất trong phạm vi Lào Cai, nhưng đây là cụm xa, cần dành riêng một ngày chứ không ghép được vào buổi chiều rảnh ở trung tâm. Đường đi nhiều sương và có đoạn xấu sau mưa.
Ở gần Sapa hơn, tại Tả Phìn và một số bản trong thung lũng Mường Hoa vẫn còn nhà đất xen giữa nhà xây, nhưng số lượng ít và rải rác. Hướng Bắc Hà cũng còn, thường nằm cách trục đường chính. Nói thẳng: nếu mục đích chính của chuyến đi là xem kiểu nhà này, đừng trông vào các bản đã đông khách.
Nhà xây đang thay dần nhà trình tường
Vì sao chủ nhà chọn đổi
Xi măng và tôn rẻ hơn công người. Một căn nhà xây dựng nhanh, không phải chờ mùa khô, mở được cửa sổ rộng, không lo mưa lớn làm mềm chân tường, và dễ sửa từng phần. Nhà đất muốn giữ thì phải bảo dưỡng liên tục, và người biết đắp tường đúng cách đang ít dần theo tuổi.
Vậy nên đừng tiếc thay cho người khác. Đây là chọn lựa về tiện nghi và chi phí của chính họ, giống hệt cách mọi gia đình đều muốn nhà mình bớt tối và bớt ẩm.
Cái đang bị làm méo đi
Song song với việc nhà thật ít đi là việc mọc lên những công trình bắt chước hình thức: tường xây rồi trát vữa màu đất, quét giả vệt nén, dựng để cho thuê chụp ảnh. Nhìn ảnh khó phân biệt, nhìn tận nơi thì thấy ngay độ dày cửa sổ và cách xử lý góc tường. Xem một bản dựng lại không sai, chỉ nên biết mình đang xem cái gì.
Nhà trình tường là nhà đang có người ở, không phải điểm tham quan. Xin phép trước khi bước vào sân và trước khi chụp, chấp nhận nếu chủ nhà từ chối, và không chụp vào bên trong bếp hay chỗ ngủ khi chưa được đồng ý.
Vài điều nên nhớ khi ghé: không cho tiền trẻ em để đổi lấy ảnh, vì việc đó khuyến khích trẻ bỏ học đi theo khách; mua đồ thì trả giá có chừng mực; không leo lên tường, mái hay bậc đá để lấy góc chụp bên cạnh Amazing Hotel Sapa.
Kết luận
Hiểu kiến trúc nhà trình tường là hiểu một cách xử lý rất thực dụng với đất, khí hậu và sức người ở vùng cao, chứ không phải sưu tầm thêm một phông chụp ảnh. Nếu đi, hãy đi với tâm thế đến khu dân cư có người sinh sống: chào hỏi, xin phép, và giữ khoảng cách khi thấy chủ nhà không thoải mái. Cũng nên biết rằng chi phí đi lại, ăn ở và các dịch vụ quanh khu vực này thay đổi theo mùa và theo năm, vì vậy kiểm tra lại thông tin mới nhất trước ngày khởi hành. Còn về căn nhà, thứ đáng mang về không phải bức ảnh tường đất mà là ý niệm rằng có những cách làm nhà không cần đến một bao xi măng nào.
