Đi làng thổ cẩm Sapa mà chỉ dừng lại chỗ mấy sạp bán khăn ở đầu bản thì bạn gần như chưa thấy gì. Cái đáng xem nằm trong sân nhà, chỗ có khung dệt gỗ, chậu nhuộm sẫm màu và những người phụ nữ vừa nói chuyện vừa thêu. Bài này nói về nghề dệt và thêu của người Mông và người Dao đỏ ở Sapa, quy trình thật từ cây lanh tới tấm vải, và cách phân biệt hàng làm tay với hàng in công nghiệp bày lẫn vào nhau.
Làng thổ cẩm Sapa nằm ở đâu và còn ai làm nghề
Tả Phìn và các bản quanh Mường Hoa
Khi người ta nói làng thổ cẩm Sapa, phần lớn là đang nói tới Tả Phìn — bản có cả người Dao đỏ và người Mông sinh sống, cách trung tâm Sapa khoảng hơn mười cây số về hướng bắc. Đây cũng là nơi gắn với nghề tắm lá thuốc của người Dao đỏ, nên hai thứ thường được ghép chung trong một buổi đi.
Nhóm thứ hai là các bản trong thung lũng Mường Hoa: Lao Chải, Tả Van, Sín Chải, Cát Cát. Ở đây người Mông đen chiếm đa số và nghề dệt lanh vẫn còn, dù không tập trung thành khu trưng bày. Cát Cát gần trung tâm nhất nên cũng thương mại hóa nhất, hàng bán ở đó lẫn nhiều đồ nhập.
Đi thế nào và nên đến lúc nào
Từ trung tâm lên Tả Phìn đi xe máy khoảng nửa tiếng, đường nhựa nhưng có đoạn hẹp và nhiều sương vào sáng sớm. Các bản Mường Hoa gần hơn, nhiều người chọn đi bộ một đoạn rồi thuê xe ôm quay về.
Buổi sáng muộn tới đầu chiều là lúc dễ gặp người đang làm việc thật. Sau mưa thì đường trong bản trơn, và các công đoạn phơi vải hay nhuộm đều dừng, nên đi ngày mưa bạn chỉ còn xem được phần thêu trong nhà.
Từ cây lanh tới tấm vải: quy trình thật mất bao lâu
Trồng lanh, tước sợi, dệt
Người Mông trồng cây lanh trên rẫy, thu về phơi khô rồi tước lấy sợi vỏ. Sợi thô được giã trong cối gỗ và cuộn qua khung quay cho mềm và đều — đây là công đoạn chiếm nhiều thời gian nhất mà khách gần như không bao giờ nhìn thấy.
Sợi sau đó được dệt trên khung gỗ đặt trong nhà hoặc dưới gầm sàn. Khổ vải lanh truyền thống hẹp, thường chỉ vài chục centimet, nên một tấm áo phải nối nhiều khổ. Nhìn thấy đường nối dọc trên váy áo là dấu hiệu vải dệt tay chứ không phải vải công nghiệp khổ rộng.
Nhuộm chàm và vẽ sáp ong
Nhuộm chàm không phải nhúng một lần là xong. Vải được nhúng vào thùng chàm lên men rồi phơi, lặp lại nhiều lượt trong nhiều ngày cho tới khi màu đủ sâu, có tấm ánh lên sắc xanh đen như kim loại. Tay người nhuộm vì thế thường xanh trong suốt vụ.
Kỹ thuật vẽ sáp ong lên vải trước khi nhuộm để chừa lại hoa văn trắng là của người Mông, nhưng ở Sapa nó ít gặp hơn so với vùng Mù Cang Chải hay Hà Giang. Tại các bản quanh Mường Hoa, bạn sẽ thấy nhiều hơn là vải chàm trơn kết hợp thêu và ghép vải màu.
Thêu — phần tốn giờ nhất
Thêu tay là công đoạn quyết định giá. Một tấm khăn thêu kín hoa văn có thể ngốn hàng trăm giờ, làm rải rác giữa việc đồng và việc nhà, kéo dài nhiều tháng. Phụ nữ Dao đỏ có thói quen thêu từ mặt sau của vải và không vẽ mẫu trước, hoa văn nằm trong đầu và trong tay.
Hiểu con số giờ này là điều quan trọng nhất trước khi bạn bước vào một sạp hàng ở làng thổ cẩm Sapa và định trả giá.
Hoa văn Mông và Dao đỏ khác nhau thế nào
| Tiêu chí | Người Mông (chủ yếu Mông đen) | Người Dao đỏ |
|---|---|---|
| Nền vải | Lanh nhuộm chàm, xanh đen sẫm | Vải sẫm, thêu chỉ màu nổi bật |
| Màu chủ đạo | Chàm, điểm trắng, hồng, xanh lá | Đỏ là màu nhận diện, thêm trắng và vàng |
| Kỹ thuật thường gặp | Ghép vải, thêu, vẽ sáp ong ở một số nhóm | Thêu chữ thập, thêu từ mặt sau vải |
| Mô típ hay thấy | Hình học: ô vuông, thoi, xoáy ốc, đường gấp | Hình cây, hình sao, dấu chân thú, người cách điệu |
| Trang phục dễ nhận | Váy xếp nếp, áo chàm, xà cạp | Khăn đội đầu đỏ, tua đỏ, chi tiết bạc |
Bảng trên chỉ là khung nhận diện nhanh, không phải quy tắc cứng. Cùng một cộng đồng, mỗi vùng và mỗi gia đình lại có biến thể riêng, và người trẻ hiện nay phối màu tự do hơn thế hệ trước.
Cách đọc hoa văn cho đỡ nhầm
Nguyên tắc dễ nhớ: thấy nền chàm sẫm chiếm phần lớn diện tích, hoa văn hình học chạy thành dải thì nghiêng về người Mông. Thấy màu đỏ ken dày trên nền tối, mô típ có dáng cây cối và ngôi sao thì nghiêng về người Dao đỏ.
Đừng hỏi kiểu “hoa văn này nghĩa là gì” rồi chờ một câu trả lời gọn gàng. Nhiều mô típ được truyền lại theo tay chứ không kèm chú giải, và người bán không có nghĩa vụ diễn giải văn hóa cho khách.
Phân biệt hàng dệt thủ công và hàng in công nghiệp
Dấu hiệu nhìn được ngay
Lật mặt sau tấm vải trước khi hỏi giá. Hàng thêu tay có chỉ nổi, gút chỉ, đường thêu không đều tuyệt đối; hàng in hoặc thêu máy thì mặt sau phẳng, sạch, hoặc chỉ có lớp keo.
Xem tiếp phần biên và mép vải. Vải dệt tay có biên hơi gợn, khổ hẹp, phải nối; vải công nghiệp khổ rộng và mép cắt bằng máy. Hoa văn in lặp lại y hệt theo chu kỳ cố định là dấu hiệu rõ nhất — hàng thêu tay không bao giờ đối xứng hoàn hảo.
Sờ, ngửi và nhìn màu
Lanh thật thô ráp, hơi cứng khi mới, mềm dần theo thời gian dùng. Vải nhuộm chàm tự nhiên thường có mùi hơi hăng nhẹ và có thể phai ra tay trong vài lần giặt đầu, đó là bình thường chứ không phải lỗi.
Mẹo thực dụng: so hai sản phẩm cùng mẫu cạnh nhau. Nếu giống nhau đến từng mũi chỉ, gần như chắc chắn là hàng máy.
Nhiều sạp bày lẫn cả ba loại: thêu tay hoàn toàn, vải công nghiệp thêu tay một phần, và hàng in toàn bộ. Cả ba đều có lý do tồn tại, vấn đề chỉ là bạn phải biết mình đang trả tiền cho cái nào.
Mua và ứng xử ở làng thổ cẩm Sapa
Trả giá có chừng mực
Ở làng thổ cẩm Sapa, giá một sản phẩm thêu tay khổ lớn có thể lên tới vài triệu đồng, còn túi nhỏ hay vòng tay thì chỉ vài chục đến hơn trăm nghìn. Đây là khoảng tham khảo, thay đổi theo mùa và theo từng nơi, nên đừng lấy làm chuẩn.
Trả giá là chuyện bình thường, nhưng ép xuống một phần ba rồi bỏ đi thì không. Con số bạn đang mặc cả là hàng trăm giờ ngồi thêu, không phải hàng sản xuất loạt.
Chụp ảnh và những điều nên tránh
Xin phép trước khi chụp người đang làm việc, và chấp nhận nếu họ lắc đầu. Không cho tiền hay quà cho trẻ em để đổi lấy ảnh — việc này khiến trẻ bỏ học đi theo khách, và đã thành vấn đề thật ở nhiều bản.
Nếu có người đi cùng bạn suốt đoạn đường trong bản rồi mời mua hàng, cứ nói không dứt khoát ngay từ đầu thay vì im lặng cho qua. Im lặng thường bị hiểu là còn cân nhắc.
Cái đang mai một
Số người còn trồng lanh và nhuộm chàm đủ quy trình đang giảm, vì bán một tấm thêu tay không bù được công. Phần lớn hàng bày bán hiện nay là vải công nghiệp thêu thêm, và đây là lựa chọn kinh tế của chính người làm, không phải chuyện gian dối.
Cách ủng hộ nghề thiết thực nhất là mua đúng một món làm tay và trả đúng giá, thay vì mua năm món hàng in cho rẻ cùng Amazing Hotel Sapa.
Kết luận
Làng thổ cẩm Sapa đáng đi nếu bạn muốn hiểu một cái nghề, và không đáng đi nếu bạn chỉ cần vài tấm ảnh với đồ màu sắc. Nên gộp Tả Phìn thành một buổi riêng, đi vào ngày không mưa, dành thời gian xem khung dệt và chậu nhuộm trước khi xem sạp hàng. Giá cả và dịch vụ ở Sapa dao động theo mùa nên bạn kiểm tra lại thông tin mới nhất trước khi đi. Và nhớ rằng tên hành chính viết rời là Sa Pa, dù mọi người vẫn quen tìm kiếm bằng cách viết liền.
