Tết của người vùng cao Sapa là phần dễ bị hiểu sai nhất khi ai đó lên kế hoạch đi vào tháng Chạp. Nhiều người tính đi giáp Tết Nguyên đán để xem bản làng vào hội, rồi gặp một Sapa yên ắng, hàng quán đóng nửa, đường bản chỉ còn tiếng chó. Lý do rất đơn giản: không phải cộng đồng nào ở đây cũng ăn Tết cùng thời điểm với người Việt ở đồng bằng. Bài này nói rõ ai ăn Tết vào khoảng nào, họ làm gì trong những ngày đó, và khách nên đứng ở đâu trong câu chuyện của họ.
Tết của người vùng cao Sapa không nằm trọn trong Tết Nguyên đán
Mỗi cộng đồng có lịch nghi lễ riêng
Sapa là nơi sinh sống của người Mông, người Dao đỏ, người Tày, người Giáy, người Xá Phó và một số cộng đồng khác. Mỗi nhóm có tiếng nói, trang phục, dòng họ và lịch nghi lễ riêng của mình. Gộp tất cả thành một cái “Tết của người dân tộc” là cách nhìn từ bên ngoài, không phản ánh thực tế đang diễn ra trong các bản.
Theo truyền thống, người Mông ăn Tết sớm hơn, vào khoảng cuối năm âm lịch, trước Tết Nguyên đán chừng một tháng, khi mùa vụ trên nương đã xong. Ngày nay nhiều gia đình chuyển sang ăn Tết cùng dịp Nguyên đán cho khớp với lịch học của con và việc làm ăn. Cũng có nhà giữ cả hai, làm gọn dịp trước và làm to dịp sau, hoặc ngược lại.
Vì sao khách hay tính sai thời điểm
Phần lớn thông tin trên mạng mặc định Tết ở đâu cũng là một mốc. Người đọc vì thế đến vào đúng tuần Nguyên đán và tưởng sẽ gặp mọi cộng đồng cùng vào hội. Thực tế, nghi lễ quan trọng nhất của một dòng họ có thể đã xong từ trước đó vài tuần, hoặc rơi vào một ngày do người trong họ chọn theo cách tính riêng.
Đây là lý do bạn nên bỏ ý định “săn” một ngày cụ thể. Không ai ở ngoài cộng đồng đó nói chắc được năm nay nhà nào làm lễ vào hôm nào.
| Cộng đồng | Khoảng thời gian ăn Tết | Nét dễ nhận thấy | Khách quan sát được gì |
|---|---|---|---|
| Người Mông | Truyền thống vào khoảng cuối năm âm lịch, trước Nguyên đán chừng một tháng; nay nhiều nhà theo Nguyên đán | Giã bánh giày, mổ lợn, cúng tổ tiên, dừng hẳn việc nương | Phần hội ngoài bãi đất trống trong bản, khá cởi mở |
| Người Dao đỏ | Quanh dịp Nguyên đán, có nhà làm trước đó | Tết nhảy tổ chức ở nhà trưởng họ, thịt dự trữ, lễ tạ tổ tiên | Phần lễ trong nhà thường kín; ngoài sân dễ tiếp cận hơn |
| Người Tày, người Giáy | Gần với Nguyên đán | Hội xuân xuống đồng khoảng đầu tháng Giêng, như hội Roóng Poọc ở Tả Van | Hội mang tính cộng đồng, khách xem được nếu giữ khoảng cách |
| Người Xá Phó và các nhóm ít người hơn | Tùy dòng họ và từng bản | Nghi lễ gói trong phạm vi gia đình, dòng họ | Gần như không có phần mở cho khách |
Bảng trên là mốc tham chiếu, không phải thời khóa biểu. Ngay trong một bản, hai dòng họ có thể làm lễ lệch nhau vài ngày. Nếu bạn muốn xem phần hội, cách thực tế nhất là hỏi người phụ trách văn hóa ở địa phương hoặc chủ chỗ bạn nghỉ, sát ngày đi.
Nghi thức và món ăn trong Tết của người vùng cao Sapa
Phần lễ diễn ra trong nhà
Trọng tâm của mấy ngày này là mời tổ tiên về ăn Tết cùng gia đình. Nhà được dọn, dán giấy mới ở chỗ thờ, bếp giữ lửa, và người trong họ tập trung về nhà trưởng họ. Với người Mông, nhiều nhà còn có tục cho nông cụ nghỉ Tết: dao, cày, cối được đặt yên một chỗ, không ai dùng trong những ngày đầu năm.
Không khí trong nhà lúc đó là không khí của một cuộc họp họ, không phải của một buổi trình diễn. Đây là điểm quan trọng nhất mà khách cần nắm trước khi bước qua cửa bất cứ nhà nào.
Mâm Tết có gì
Món gắn với Tết của người vùng cao Sapa rõ nhất là bánh làm từ gạo nếp giã tay, người Mông gọi là bánh giày, tròn và dẻo, ăn kèm được cả ngọt và mặn. Cạnh đó là thịt lợn của con lợn mổ chung, phần ăn ngay, phần muối và thịt treo bếp để dành ăn dài ngày.
Bữa Tết thường có thêm rượu ngô hoặc rượu ủ tại nhà, măng chua, đôi khi cá suối. Mâm cỗ ở đây thiên về đồ dự trữ được, vì mùa đông trên núi lạnh và chợ xa. Vị nặng muối và nặng khói hơn khẩu vị người thành phố, không phải ai cũng ăn quen ngay.
Phần hội sau phần lễ
Hết mấy ngày lễ trong nhà, các bản mở phần hội ngoài trời. Trẻ con và người trẻ chơi ném pao, đánh cù, đẩy gậy; có nơi có tiếng thổi khèn và hát đối. Với người Mông, hội Gầu Tào là dịp lớn đầu năm, dựng cây nêu để cầu sức khỏe và mùa vụ, quy mô tùy năm và tùy nơi tổ chức.
Ý nghĩa của những ngày này với chính họ nằm ở chỗ cả họ có mặt đông đủ một lần trong năm. Người đi làm xa về, người trẻ gặp nhau, người già trao lại phần việc thờ cúng. Đó là chức năng thật của Tết ở đây, không phải phần trang phục và tiếng khèn mà khách nhìn thấy.
Đi Sapa vào dịp này cần biết gì
Dịch vụ co lại, giá thì không
Trong tuần cao điểm, nhiều quán ăn và cửa hàng trong trung tâm đóng cửa hoặc chỉ mở buổi, chủ nhà về quê ăn Tết. Chợ phiên ở các huyện quanh Sapa có thể nghỉ một hoặc hai phiên rồi mới họp lại. Xe khách chạy thưa hơn, dễ kín chỗ chiều Hà Nội đi lên, và giá phòng dịp Nguyên đán thường cao hơn ngày thường khá nhiều.
Đi dịp Tết thì đặt chỗ nghỉ và vé xe sớm, hỏi trước xem nơi bạn ở có phục vụ ăn uống không. Vài bản gần trung tâm không có hàng nào mở, ra ngoài lúc bảy giờ tối là không có gì để ăn.
Giá vé tham quan, giá dịch vụ và cả việc điểm nào còn mở đều thay đổi theo mùa và theo từng năm, nên kiểm tra lại sát ngày đi thay vì tin một bài viết cũ.
Khách là người quan sát
Đây là phần cần nói thẳng: Tết của người vùng cao Sapa là việc riêng của các gia đình, không phải một sản phẩm du lịch mở cho khách tham dự. Bạn có thể đi qua bản, xem phần hội ngoài trời, chào và nhận lời mời nếu được mời thật. Không nên tự bước vào nhà người ta, không đứng chắn chỗ hành lễ, không sờ vào đồ thờ.
Vài nguyên tắc gọn để giữ đúng khoảng cách:
- Xin phép trước khi chụp ảnh, nhất là khi chụp người già, trẻ nhỏ và chỗ thờ cúng. Bị từ chối thì dừng.
- Được mời uống thì nhận một chén cho phải phép, nhưng đừng để bị kéo vào cuộc rượu dài.
- Không cho tiền trẻ em để đổi lấy ảnh, việc này khiến trẻ bỏ học đi theo khách.
- Mặc cả có chừng mực khi mua thổ cẩm hay đồ bạc. Ngày Tết càng nên nhẹ tay.
- Không đưa máy quay vào phần lễ trong nhà nếu chưa ai đồng ý.
Ba hiểu nhầm nên bỏ
Hiểu nhầm thứ nhất là coi mọi cộng đồng ở đây ăn Tết như nhau, chỉ khác bộ quần áo. Thứ hai là nghĩ có một “lễ hội Tết” được lên lịch sẵn để khách mua vé vào xem; phần lớn nghi lễ quan trọng diễn ra trong nhà và không bán vé. Thứ ba là tưởng cứ đến bản là gặp hội, trong khi ngày thường của bản dịp đó chủ yếu là nghỉ và thăm nhau.
Cái đang mai một cũng nên nhắc. Việc ăn Tết sớm theo lịch truyền thống thưa dần vì lịch làm việc và lịch học chung. Ở vài nơi đông khách, một số hoạt động được rút gọn và dựng lại theo giờ để tiện biểu diễn, mất phần lễ và chỉ giữ phần nhìn được. Bản còn giữ nếp cũ thường là bản ít khách, và đó cũng là bản dễ bị làm ồn nhất khi khách kéo đến đông xem thêm tại Amazing Hotel Sapa.
Kết luận
Nếu bạn muốn hiểu Tết của người vùng cao Sapa, hãy đi với tâm thế của người đến thăm chứ không phải người đi xem. Chọn đi lệch tuần cao điểm, chấp nhận dịch vụ hạn chế, dành thời gian cho một bản thay vì chạy bốn bản trong một ngày. Đừng đặt kỳ vọng vào một cảnh cụ thể, vì lịch nghi lễ do các dòng họ quyết định và mỗi năm mỗi khác. Giá phòng, giá dịch vụ và cả việc chỗ nào mở cửa ở Sapa đều xê dịch theo mùa, nên hỏi lại thông tin mới nhất trước khi lên đường.
